کدوم بهتره؟ گیربکس دستی یا اتوماتیک؟ خب سوال خیلی خوبیه. این سوال بمدت 70 سال اخیر سر زبانها بوده. گیربکسهای اتوماتیک و دستی فناوری‌های کاملاً متفاوتی هستند که هرکدام آرایه و قواعد مجزایی دارند. 
گیربکس دستی بر اساس چرخدنده‌ها‌ی ساده و گیربکس اتوماتیک بر اساس مجموعه‌ی چرخدنده‌های سیاره‌ای ساخته شده. دنده اتوماتیک از مبدل گشتاور کمک میگیره  ولی دنده دستی مجموعه‌ی کلاچ داره. امروز یک مقایسه‌ی کاملاً منطقی از این دو منتشر میکنیم, ولی قبلش باید گیربکس رو بصورت علمی درک کنیم.
یک موتور درون‌سوز، گشتاور مفید و قدرت رو فقط در محدوده‌ی خاصی از دور موتور تولید میکنه. بخاطر مشکلات ذاتی موتورهای درون‌سوز، اتصال مستقیم محور چرخ‌های محرک به موتور، اصلاً فکر خوبی نیست. اینکار بشدت مصرف سوخت موتورو بالا میبره. درعوض باید بین چرخها و موتور، گیربکسی داشته باشیم تا دور موتور همیشه در بازه‌ی ماکسیمُم باشه. گیربکس سرعت چرخش چرخ‌های محرک رو متغیر میکنه. ابتدا بیاید ببینیم که تغییر دنده در گیربکس دستی چگونه است. یک گیربکس دستی مجموعه‌ای از چرخدنده‌هاست. گیربکس دستی سه بخش داره: ورودی , محور واسط و خروجی.
 ورودی که برنگ سبز مشاهده میشه به شَفت یا محور واسط متصله, پس شَفتِ واسط همیشه با سرعتی ثابت میچرخه. شَفتِ واسط به مجموعه‌ی چرخدنده‌های خروجی برنگ قرمز متصل میشه. خودتون میبینید که چرخدنده‌ها با سرعتهای متفاوت و نسبت‌های متفاوت دنده میچرخند. 
اگرچه چرخدنده‌های خروجی کاملاً به محور خروجی نچسبیدند و فاصله‌ای بین چرخدنده و محور میبینید. اگر یک چرخدنده‌ی خروجی رو به شَفت متصل کنیم، محور سرعتی برابر با چرخدنده‌ی متصلش خواهد داشت.
برای این منظور از"همگام‌سازِ دندان‌مخروطی"استفاده میشه.  یک توپی روی شَفت متصل میشه و یک کشویی هم روی توپی قرار میگیره. کشویی حرکت میکنه و اتصال شَفت و چرخدنده رو برقرار میکنه.
ممکنه مکانیزم ساده‌ای بنظر برسه, اما طی انجام این فرایند، توپی و چرخدنده با سرعت متفاوتی میچرخند و کشویی قادر به همچین کاری نیست. ابتدا بیاین سرعتشون رو برابر کنیم. برای اینکار باید انتقال قدرت به گیربکس رو قطع کنیم. ضرورت استفاده از کلاچ همینجاست. با رها کردن کلاچ انتقال قدرت به چرخدنده‌ها قطع میشه. حالا یک همگام‌سازِ دنده برنجی با مخروط اصطکاکش درونش میتونه برای همگامسازی سرعت کشویی و چرخدنده مفید واقع بشه. وقتی هیچ گشتاوری رد و بدل نمیشه، هل دادن کشویی روی دنده برنجی باعث میشه سرعت چرخدنده خروجی و توپی، همسان بشه. حالا میتونیم تعویض دنده‌‌ای نرم داشته باشیم. بعد از اتصال، مجموعه‌ی کلاچ هم با رها شدن به موتور وصل میشه. پس هربار که به تعویض دنده نیاز پیدا میکنین، باید کلاچ بگیرید. این باعث میشه قدرت موتور منتقل نشه و سرعت چرخدنده‌ها برای تعویض کاهش پیدا کنه و متعادل بشه. به همین دلیله که در ماشینهایی با گیربکس‌ دستی، تعویض دنده هرگز بدون تکانهای اتاق ماشین انجام نمیشه.
حالا بیاین ببینیم فرق گیربکس اتوماتیک با دستی چیه. گیربکس دستی بگونه‌ای طراحی شده تا از مشکل قطع شدن اتصال گیربکس و موتور و تکان اتاق در گیربکس دستی پیشگیری کنه. پس بجای چرخدنده‌های ساده از مجموعه‌ای از چرخدنده‌های سیاره‌ای استفاده شده. 
اینجا میبینید که یک "مجموعه‌ی چرخدنده سیاره‌ای" از دو ورودی و یک خروجی تشکیل شده. اصول اصلی کارکرد گیربکس اتوماتیک هم ساده ست. فقط کافیه سرعت این دو ورودی رو متغیر کنیم تا سرعت خروجی متفاوتی بدست بیاد. برای رسیدن به این هدف بذارین یک مجموعه‌ی دیگر از چرخدنده‌ی سیاره‌ای رو معرفی کنیم. خروجیِ مجموعه‌ی دوم با یکی از ورودی‌های مجموعه‌ی اول اتصال پیدا میکنه. به عبارت ساده‌تر، حاملِ مجموعه‌ی دوم و دنده حلقه‌ای مجموعه اول، واحدی یکپارچه‌اند. این اتصال یک مکانیزم جالب ایجاد کرده و ساده‌ترین گیربکس اتوماتیک ممکن محسوب میشه. برای جلوگیری از وارد شدن ضربه‌ به چرخدنده‌های حلقوی، دو مجموعه‌ی کلاچ نصب میشن. وقتی مجموعه‌های کلاچ بهم فشرده بشن، دنده‌ی حلقه‌ای مربوطه‌اش ثابت, ولی حامل, خواهد چرخید. وقتی اولین کلاچ فشرده بشه، این چرخدنده‌ی حلقه‌ایِ سبز، ثابت خواهد بود و ما در دنده 1 خواهیم بود. 
اگر بتونیم چرخدنده‌ی حلقه‌ای سبز رو بچرخونیم، سرعت خروجی افزایش پیدا خواهد کرد. برای محقق شدن این هدف، اول باید کلاچ رها شده و کلاچ دوم فعال بشه. دنده‌ی حلقه‌ای سبز بخاطر اینکه به حاملِ مجموعه‌ی اول متصله، بنابراین خواهد چرخید. بهتره بدونید که بلافاصله بعد از فعالسازی کلاچ اول، کلاچ دوم آزاد میشه. پس هیچ اتلافی در انتقال قدرت وجود نخواهد داشت. 4 سرعت خروجی متفاوت هم امکانپذیر هستند که با دو مجموعه‌ی سیاره‌ای انجام میشه. برای آشنایی با این سیستم باید گیربکس اتوماتیک رو بهتر بشناسید!
با استفاده از سه چرخدنده‌ی سیاره‌ای در یک سری، قادر خواهیم بود 6 دنده مجزا رو بهمراه دنده‌عقب داشته باشیم.  زیبایی کارکرد گیربکس اتوماتیک با بکارگیری دو مجموعه‌ی کلاچِ مناسب هست که بوسیله‌ی اون به سرعتهای خروجی متفاوت دست پیدا میکنیم. حالا بیاین این دو تکنولوژی رو بطور مستقیم مقایسه کنیم. 
همونطور که درباره‌ی گیربکس اتوماتیک گفتیم، هیچ اتلافی در انتقال قدرت نداریم. پس رانندگیِ نرم و بدون تکان تجربه میکنین. کنترل کامپیوتری گیربکسهای اتوماتیکِ پیشرفته، حتی رانندگی رو آسونتر هم میکنه. روشنه که فناوری گیربکس دستی خیلی ساده‌تر از گیربکس اتوماتیکه. قطعات کمتری داره و تعمیرش هم آسونتره. از طرفی دیگه مجموعه‌ی گیربکس اتوماتیک خیلی فشرده و درهم بسته شده. وقتی صحبت از کارهای سنگین و مداوم وسط میاد، گیربکس دستی دوام بالاتری خواهد داشت. به همین دلیل تقریباً بیش از 80درصد از وانت‌های سنگین، گیربکس دستی دارند.  واکنش گیربکس اتوماتیک و دستی به عمل ترمزگیری، کاملاً متفاوت و البته جالبه. در گیربکس دستی قبل از اینکه پدال ترمز رو فشار بدین، پدال کلاچ باید بطور کامل گرفته بشه. بدین ترتیب چرخش موتور و چرخها کاملاً از هم جدا شده و ضربه‌ی ناگهانیِ ناشی از اتصال گیربکس به موتور موجب آسیب دیدن اونها نمیشه.  اما در ماشینهای گیربکس اتوماتیک، پدال کلاچ نداریم. پس برای جدا کردن چرخش موتور و گیربکس از یک مبدل گشتاور استفاده میشه. این دراصل یک کوپلینگ هیدرولیک هست که امکان لغزش رو فراهم کرده و مبدل گشتاور کمک میکنه تا ترمزگیری بدون نیاز به کلاچگیری انجام بشه. اگرچه مبدل گشتاور گرمای زیادی تولید میکنه که با این خصیصه‌اش، بازده‌ی ماشین رو کاهش میده. درنتیجه، ماشینهایی با گیربکس اتوماتیک، مصرف سوخت بیشتری نسبت به ماشینهای گیربکس دستی دارند, اگرچه مبدل‌های گشتاور مدرن بر این مشکل غلبه کردند. امیدواریم دفعه‌ی بعدی که یه ماشین میخرین، بر اساس نیازتون گیربکس مناسبی براش انتخاب کنین.